π‘ Simple bolein toh: Number system ek language hai numbers ke liye. Jaise humans ke liye 0β9 use karte hain (decimal), waise computers ke liye sirf 0 aur 1 (binary).
Examples: Binary β base 2 (uses 0,1) | Octal β base 8 | Decimal β base 10 | Hex β base 16
π‘ Base = kitne digits available hain us system mein. Isse hi pata chalta hai har digit ki positional value kya hai!
π‘ "Hexa" = 6, "Decimal" = 10, toh 6+10 = 16 digits! Hex mein A se F tak letters bhi digits ka kaam karte hain.
π‘ Computer ek electronic machine hai. Uske andar sirf 2 states hain: current ON (1) ya current OFF (0). Isliye sab kuch binary mein convert karna padta hai!
Octal: 8 se divide karo same tarike se.
Hex: 16 se divide karo. Agar remainder 10 hai toh A, 11βB, 12βC, 13βD, 14βE, 15βF.
| Decimal | Binary (Base 2) | Octal (Base 8) | Hexadecimal (Base 16) |
|---|---|---|---|
| (12)ββ | 1100 | 14 | C |
| (89)ββ | 1011001 | 131 | 59 |
| (361)ββ | 101101001 | 551 | 169 |
| (671)ββ | 1010011111 | 1237 | 29F |
| (906)ββ | 1110001010 | 1612 | 38A |
6 Γ· 2 = 3 R 0
3 Γ· 2 = 1 R 1
1 Γ· 2 = 0 R 1
1 Γ· 8 = 0 R 1
12 = C in hex
44 Γ· 2 = 22 R 0
22 Γ· 2 = 11 R 0
11 Γ· 2 = 5 R 1
5 Γ· 2 = 2 R 0
2 Γ· 2 = 1 R 0
1 Γ· 2 = 0 R 1
11 Γ· 8 = 1 R 3
1 Γ· 8 = 0 R 1
5 Γ· 16 = 0 R 5
180Γ·2=90 R 0
90Γ·2=45 R 0
45Γ·2=22 R 1
22Γ·2=11 R 0
11Γ·2=5 R 1
5Γ·2=2 R 1
2Γ·2=1 R 0
1Γ·2=0 R 1
45Γ·8=5 R 5
5Γ·8=0 R 5
22Γ·16=1 R 6
1Γ·16=0 R 1
335Γ·2=167 R 1
167Γ·2=83 R 1
83Γ·2=41 R 1
41Γ·2=20 R 1
20Γ·2=10 R 0
10Γ·2=5 R 0
5Γ·2=2 R 1
2Γ·2=1 R 0
1Γ·2=0 R 1
83Γ·8=10 R 3
10Γ·8=1 R 2
1Γ·8=0 R 1
41Γ·16=2 R 9
2Γ·16=0 R 2
453Γ·2=226 R 1
226Γ·2=113 R 0
113Γ·2=56 R 1
56Γ·2=28 R 0
28Γ·2=14 R 0
14Γ·2=7 R 0
7Γ·2=3 R 1
3Γ·2=1 R 1
1Γ·2=0 R 1
113Γ·8=14 R 1
14Γ·8=1 R 6
1Γ·8=0 R 1
56Γ·16=3 R 8
3Γ·16=0 R 3
Then: Decimal milne ke baad, usse 8 ya 16 se divide karke Octal/Hex nikalo.
| Binary | Decimal (Base 10) | Octal (Base 8) | Hexadecimal (Base 16) |
|---|---|---|---|
| (11)β | 3 | 3 | 3 |
| (110)β | 6 | 6 | 6 |
| (100011)β | 35 | 43 | 23 |
| (111010)β | 58 | 72 | 3A |
| (10001001)β | 137 | 211 | 89 |
- (11)β β Decimal: 1Γ2ΒΉ + 1Γ2β° = 2 + 1 = 3
- 3 β Octal: 3Γ·8 = 0 R 3 β (3)β
- 3 β Hex: 3Γ·16 = 0 R 3 β (3)ββ
- (110)β β Decimal: 1Γ2Β² + 1Γ2ΒΉ + 0Γ2β° = 4+2+0 = 6
- 6 β Octal: 6Γ·8 = 0 R 6 β (6)β
- 6 β Hex: 6Γ·16 = 0 R 6 β (6)ββ
- (100011)β β Decimal:
1Γ2β΅ + 0Γ2β΄ + 0Γ2Β³ + 0Γ2Β² + 1Γ2ΒΉ + 1Γ2β°
= 32 + 0 + 0 + 0 + 2 + 1 = 35 - 35 β Octal: 35Γ·8=4 R 3, 4Γ·8=0 R 4 β read up: (43)β
- 35 β Hex: 35Γ·16=2 R 3, 2Γ·16=0 R 2 β read up: (23)ββ
- (111010)β β Decimal:
1Γ2β΅+1Γ2β΄+1Γ2Β³+0Γ2Β²+1Γ2ΒΉ+0Γ2β°
= 32+16+8+0+2+0 = 58 - 58 β Octal: 58Γ·8=7 R 2, 7Γ·8=0 R 7 β (72)β
- 58 β Hex: 58Γ·16=3 R 10=A, 3Γ·16=0 R 3 β (3A)ββ
- (10001001)β β Decimal:
1Γ2β·+0Γ2βΆ+0Γ2β΅+0Γ2β΄+1Γ2Β³+0Γ2Β²+0Γ2ΒΉ+1Γ2β°
= 128+0+0+0+8+0+0+1 = 137 - 137 β Octal: 137Γ·8=17 R 1, 17Γ·8=2 R 1, 2Γ·8=0 R 2 β (211)β
- 137 β Hex: 137Γ·16=8 R 9, 8Γ·16=0 R 8 β (89)ββ
HexβDecimal: Har digit Γ 16 ki power. A=10, B=11, C=12, D=13, E=14, F=15.
βBinary: Decimal milne ke baad 2 se divide karo.
| Number | Decimal | Binary |
|---|---|---|
| (1B)ββ | 27 | 11011 |
| (561)β | 369 | 101110001 |
| (717)β | 463 | 111001111 |
| (B28)ββ | 2856 | 101100101000 |
| (D4E)ββ | 3406 | 110101001110 |
- (1B)ββ β Decimal: B=11
1Γ16ΒΉ + 11Γ16β° = 16 + 11 = 27 - 27 β Binary: 27Γ·2=13 R 1, 13Γ·2=6 R 1, 6Γ·2=3 R 0, 3Γ·2=1 R 1, 1Γ·2=0 R 1
Read up: 11011
- (561)β β Decimal:
5Γ8Β²+6Γ8ΒΉ+1Γ8β° = 5Γ64+6Γ8+1 = 320+48+1 = 369 - 369 β Binary: 369Γ·2=184 R1, 184Γ·2=92 R0, 92Γ·2=46 R0, 46Γ·2=23 R0, 23Γ·2=11 R1, 11Γ·2=5 R1, 5Γ·2=2 R1, 2Γ·2=1 R0, 1Γ·2=0 R1
Read up: 101110001
- (717)β β Decimal:
7Γ8Β²+1Γ8ΒΉ+7Γ8β° = 7Γ64+8+7 = 448+8+7 = 463 - 463 β Binary: 463Γ·2=231 R1, 231Γ·2=115 R1, 115Γ·2=57 R1, 57Γ·2=28 R1, 28Γ·2=14 R0, 14Γ·2=7 R0, 7Γ·2=3 R1, 3Γ·2=1 R1, 1Γ·2=0 R1
Read up: 111001111
- (B28)ββ β Decimal: B=11
11Γ16Β²+2Γ16ΒΉ+8Γ16β° = 11Γ256+32+8 = 2816+32+8 = 2856 - 2856 β Binary: Divide by 2 repeatedly:
2856β1428 R0, 1428β714 R0, 714β357 R0, 357β178 R1, 178β89 R0, 89β44 R1, 44β22 R0, 22β11 R0, 11β5 R1, 5β2 R1, 2β1 R0, 1β0 R1
Read up: 101100101000
- (D4E)ββ β Decimal: D=13, E=14
13Γ16Β²+4Γ16ΒΉ+14Γ16β° = 13Γ256+64+14 = 3328+64+14 = 3406 - 3406 β Binary: 3406β1703 R0, 1703β851 R1, 851β425 R1, 425β212 R1, 212β106 R0, 106β53 R0, 53β26 R1, 26β13 R0, 13β6 R1, 6β3 R0, 3β1 R1, 1β0 R1
Read up: 110101001110
+ 1 1 0
Col 2: 0+1=1 β
Col 3: 1+1=10 β write 0, carry 1
Col 4: carry 1 β write 1
π‘ Decimal mein check karo: 5+6=11 aur (1011)β = 11. Sahi hai! β
+ 0 1 0 1 0
Col2: 0+1=1
Col3: 1+0=1
Col4: 0+1=1
Col5: 1+0=1
π‘ Decimal check: 21+10=31, (11111)β=31 β
1 1 1 0 1 0 1
+ 0 1 1 0 1 1 0
Col2: 0+1=1, c=0
Col3: 1+1=10 β write 0, carry 1
Col4: 0+0+c1=1
Col5: 1+1=10 β write 0, carry 1
Col6: 1+1+c1=11 β write 1, carry 1
Col7: 1+0+c1=10 β write 0, carry 1
Col8: carry 1 β 1
π‘ Decimal check: 117+54=171, (10101011)β=171 β
β 0 1 1
Col2: 1β1β1(borrow)=β1 β borrow again! 11β1β1=1
Col3: 1β0β1(borrow)=0
π‘ Decimal check: 6β3=3 aur (11)β=3 β
β 0 1 0 1 0
Col2: 0β1 β borrow! 10β1=1, nextβ1
Col3: 1β0β1(borrow)=0
Col4: 0β1 β borrow! 10β1=1, nextβ1
Col5: 1β0β1(borrow)=0
π‘ Decimal check: 21β10=11 aur (1011)β=11 β
β 0 1 1 0 1 1 0
Col2: 0β1 β borrow! 10β1=1, nextβ1
Col3: 1β1β1=β1 β borrow! 11β1β1=1, nextβ1
Col4: 0β0β1=β1 β borrow! 10β0β1=1, nextβ1
Col5: 1β1β1=β1 β borrow! 11β1β1=1, nextβ1
Col6: 1β1β1=β1 β borrow! 11β1β1=1, nextβ1
Col7: 1β0β1=0
π‘ Decimal check: 117β54=63 aur (111111)β=63 β